Żmichowska Narcyza
Żmichowska Narcyza, pseudonim Gabryella (1819-1876), powieściopisarka, poetka, pedagog. 1833 ukończyła tzw. Instytut Guwernantek w Warszawie. 1838 została nauczycielką i wychowawczynią dzieci K. i A. Zamoyskich, z którymi wyjechała na krótko do Francji. 1844-1845 przebywała w Wielkopolsce.
Zbliżona do kręgu publicystów o orientacji demokratycznej i postępowej skupionych wokół Przeglądu Naukowego. Jedna z inicjatorek i organizatorek ruchu kobiet nazwanych przez nią później entuzjastkami. Uczestniczyła w organizacji spiskowej związanej z Towarzystwem Demokratycznym Polskim. Po wykryciu spisku 1849 więziona do 1852. Po powrocie do Warszawy zajęła się pracą pedagogiczną. Nie była zwolenniczką wybuchu powstania styczniowego, ale niosła pomoc uwięzionym i skazanym po jego upadku. 1863-1874 mieszkała na wsi u rodziny. Nawiązując do romantyzmu, opowiadała się jednak za ideologią pozytywistyczną.
Najwybitniejszym utworem Żmichowskiej jest powieść Poganka (druk w Przeglądzie Naukowym 1846, pełny tekst - tom 2 Pism Gabryelli, 1861), cechująca się przenikliwością psychologiczną i umiejętnością wyrażania najistotniejszych problemów epoki w sposób obiektywny.
Także m.in.: Książka pamiątek (Przegląd Naukowy 1848, tom 2-3 Pism Gabryelli, 1861), List nie wiem czyj, do kogo (Biblioteka Warszawska, 1857), Biała Róża (tom 4 Pism Gabryelli, 1961), Czy to powieść? (druk w Wieku, 1876-1877, wydanie osobne 1877). Pisma (tom 1-5, 1885-1886), Wybór powieści (tom 1-2, 1953), Listy (tom 1-3, 1957-1967). Wybór pism (1991).
